تیره گل سرخ Rosaceae گیاهانی به صورت درختی و درختچه ای و یا علفی با برگهای متناوب . دارایی گوشوارك كه معمولا به دمبرگ و یا نیام چسبیده اند . گل آذین به صورت خوشه . سنبله و یا دیهیم است . گلها منظم. معمولا دوجنسی . تخمدان نیمه فوقانیو یا فوقانی یا هپانتیوم پهن لوله ای و یا كوزه ای هستند . كاسبرگها عموما ۵ عدد. گلبرگها ۵ عددو آزاد و گیاهی فاقد برچه می باشد . پرچم ها معمولا ۲ . ۳ . ۴ برابرتعداد كاسبرگها هستند . مادگی شامل یك یا چندین برچه جدا از هم بوده و هر برچه محتوی یك یا دو تخمك واژگونو اغلب دو جداری است . میوه به اشكال مختلف فندقه . شفت . و دانه ها فاقد آلبومن است . در در مورد طبقه بندی این تیره طبقه بندی ها به صورت های مختلف دیده می شود . گیاهان این تیره نا متجانس بوده و یك تیره زنجیره ای را تشكیل می دهند . گیاهان این تیره را از نظر نهنج . ساختمان مادگی و نوع میوه به پنج زیر خانواده تقسیم می كنند . گیاهان این تیره از نظر اقتصادیارزش زیادی دارند و تقریبا اکثر میو های این تیره خوراکی بوده که از جمله عبارتند از : Maius spp سیب - Pyrus sp گلابی - Persica vulgaris هلو - Cerasus vuigaris آلبالو - Melspilus germanica ارگیل - Cydonia oblonga به - Rubus spp تمشک - Armeniaca persica زردآلو- Prunus domestica آلو - Cerasus avium گیلاس - Amygdaius communis بادام -Crataegus spp زالزالک - Fragaria vesca توت فرنگی . گیاهان زینتی بسیاری ازجمله به ژاپنی . رز . اسپیره . و گیاهان داروئی زیادی از جمله غافث یا دوای جگر . جل و شیر خشت نیز در این تیره گیاهی جای دارد . لیست جنس های تیره رز (Rosaceae) : Aruncus Spiraeae Cotoneaster Cydonia Pyrus Malus Sorbus Crataegus Mespilus Rubus Fragaria Potentilla Sibbaldia Genum Filipendua Alchemilla Aphanes Agrimonia Sanguisorba Rosa Neurada Prunus Armenica Persica Amygdalus Cerasus Laurocerasus Pyracantha
۱- زیر تیره گلسرخ ها Rosoideae گیاهانی دارای نهنج کوزه مانند است . کاسبرگها و گلبرگها به دهانه آن چسبیده و در داخل آن برچه هابه صورت آزاد قرار دارند . پس از عمل لقاح نهنج به تدریج گوشتیشده و برچه هارا که به فندقه های متعددی تبدیل شده اند در بر می گیرد . نوع میوه در این زیر خانواده Hipe نامیده می شود . در گیاهان این زیر خانواده . برگها مرکب و ساقه غالبا خاردار و جنس معروف آن Rosa است .
رزاسه یكی از خانوادههای متنوع و پر جمعیت از نظر گونههای گیاهی است. گیاهان گوناگون آن با كاربرد مختلف دیده میشوند. تعداد زیادی گیاهان دارویی، درختان میوه، بخشی از گیاهان زینتی، تعداد زیادی گلهای شاخه بریده یا گیاهان آپارتمانی در این خانواده هستند. اجداد رزهای امروزی نسترنها هستند. نسترنها با نام جنسی رزا Rosa در جهان شناخته شده هستند و شامل مجموعهای از گیاهان با خواص و كاربردهای گوناگون میباشند. نسترنهای شناخته شدهای در نقاط مختلف ایران بصورت پایه درختان پیوندی و پایه گلهای رز پیوندی كشت و كار میشوند.
رزا فوئتیدا Rosa foetida
یكی از این نسترنهای بسیار زیبای شناسایی شده در ایران رزا فوئتیدا Rosa foetida است. كه در منطقه كوهستانی كردستان به وفور یافت میشود. رزا فوئتیدا درختچهای است با رشد منظم و برگهای درخشان سبز، گلهای زرد معطر و منظرهای بسیار زیبا دارد. این گیاه به تنهایی هم بعنوان درختچه زینتی قابل كشت و كار است.
رزا موشاتا
نسترن دیگری به نام نسترن زرد یا رزا موشاتا است كه در مناطق كوهستانی ایران میروید. اما رایحه مطبوعی كه در رزا فوئتیدا هست در این گیاه وجود ندارد. رزا موشاتا گیاهی است كه بافت نامناسب و خاكی با PH بالا را بخوبی تحمل میكند.
نسترن شیرازی
نسترن دیگر به نام رز وحشی تحت نام نسترن شیرازی و رزا همیسفریكا گیاهی است كه در كوههای استان فارس به وفور وجود دارد. نسترن دیگری در استان فارس به نام گل دو رو وجود دارد كه در حقیقت یك رزا فوئتیدا استRosa foetida bicolor یا گل آتشین.
گل محمدی Rosa damascena
نسترن بومی و معطر دیگر در ایران رزا دامِسانا یا گل محمدی است. و به عنوان كار اقتصادی در بسیاری از نقاط ایران در حال كشت و كار است. گلهای پُر پَر آن تا اواخر مرداد ماه دیده میشود.
تقسیمبندی رزها
بر طبق تقسیمبندیهای نه چندان جدید، رزهای موجود در عالم گیاهی به سه گروه بزرگ تقسیم شدهاند.
رزهای پرورشی
- رزهای تك گل؛
- رزهای خوشهای؛
- رزهای پا كوتاه مینیاتور.
رزهایی كه بصورت تك گل یا یك گل درشت ظاهر میشوند. به این چنین رزهایی بخاطر اینكه كاملیا گل درشتی داشته و از خانواده چای بوده است تی هیبرید یا هیبرید چای Tea hybrid میگویند. تمام گلهای شاخه بریده و اكثر رز فضای سبز از این دسته رزها هستند.
1- رزهایی كه به حالت خوشهای یا چند گلی هستند. تفاوت عمده این دسته با گروه قبل در این است كه یك گل درشتتر در مركز گل و تعدادی گل در اطراف آن وجود دارند. این رزهای خوشهای را اصطلاحاً رزا گِرَندیفلوراRosa grandiflora مینامند.
2- رزهایی كه اصلاً مصرف شاخه بریده ندارند و به عنوان یك گیاه فضای سبزی و قابل سَربرداری كشت و كار میشود. انواع رزهای مینیاتور كه بسیار سریعالرشد هستند و به عنوان گیاه پرچینی Border plant برای فضای سبز استفاده میشوند.
تكثیر رزها بسته به نوع استفاده آنها متفاوت است. اگر رزا به منظور استفاده در فضای آزاد كشت میشود بهتر است از روش پیوند روی پایههای نسترن استفاده شود. اما اگر هدف از كشت و كار رزها استفاده از گلهای شاخه بریده این گیاهان است میتوان بوسیله كاتینگ و قلمه برداشتن آنها را تكثیر كرد.
نسترن گیاهی است كه میوههای آن به رنگ قرمز و نارنجی است. درون این میوهها بذرهای كركدار سفیدی وجود دارد كه آنها را از داخل میوه جدا میكنیم و در یك بستر مناسب ترجیحا ً در سنگریزه یاشن نسبتاً درشت قرار داده و مرحله استراتیفیه Stratifieae یا طی دوره سرما را برای آن ایجاد میكنیم.سپس این بذرها را وارد محیط كشت میكنیم. محیط كشت میتواند مزرعه و یا حتی یك گلدان باشد.
زمان اجرای پیوند هنگامی است كه ضخامت ساقههای نسترن به اندازه كافی رسیده باشند. عمل پیوند را باید در فصل مناسب انجام داد. پیوندهای نیمانیم و پیوندهای گلخانه در ماههای زمستان انجام میشود، زمانی كه پایه فعال و در حال رشد است. از یك گیاه در حال خواب و دورمسنی پیوندك را انتخاب میكنیم و بر روی پایه وصل میكنیم.
روش دیگر پیوند جوانه است. این پیوند را در فصل بهار یا اواخر تابستان انجام میدهیم. بعد از استقرار پیوند و اطمینان از گیرایی پیوند، گیاه را به محل اصلی آن انتقال میدهیم. برای انتقال از گلدانهای معمولی یا پیتهای حلبی كه فضای كافی برای رشد ریشههای گیاه دارند استفاده میكنیم، و بدون اینكه به ریشههای گیاه آسیبی برسد حجم ریشه همراه با خاك را از گلدان جدا میكنیم و در زمین اصلی میكاریم. بعد از كاشت در زمین نگهداری خاصی احتیاج دارد.
ارقام مختلف گیاهان رز دورههای متفاوتی از گلدهی دارند. بعضی از ارقام در طی یك فصل رشد 6 تا 8 بار گل تولید میكنند و بعضی دیگر دفعات كمتری، گل دهی دارند.
اما در هر حال برای داشتن یك رز سالم و پر گل دو نوع هرس توصیه میشود :
- هرس سبز یا تابستانه؛
- هرس فرم یا زمستانه.
هرس تابستانه معمولاً پس از پایان هر دوره گلدهی اتفاق میافتد. تمام دمگل و گلهای پژمرده شده را برمیداریم بدین ترتیب جوانههای پایین گل رشد كرده و برای دوره بعد به گل میروند. این هرس از اوایل اردیبهشت تا اوایل آذر ماه بشرط اینكه امكان گلدهی باشد قابل انجام است.
هرس زمستانه در اوایل پاییز یا اواخر زمستان انجام میشود و بسته به ضخامت ساقهها نوع هرس متفاوت است. چنانچه ساقهی رز قطور و محكم است 3-2 جوانه را باقی گذاشته و بقیه را حذف میكنیم. اگر شاخه ضعیف بود و امكان رشد همه جوانهها وجود نداشت 6- 5 جوانه باقی گذاشته و بقیه را حذف كنید.
نگهداری شاخه رز: بعد از بریدن و انتقال به گلدان (در طول و ارتفاع بریده میشود)، بخشهایی از انتهای ساقه كه حالت لزج و بیمارگونه دارد را قطع كنید و برای نگهداری ساقه استفاده از تركیبات نقره، ساكارز و اتانول 5% توصیه میشود.