سیستم های ریشه ( Roots  systems)

هنگامی كه دانه رویش می یابد  اولین عضوی كه بر روی پوست ظاهر می شود راس ساقه (Root Tip )  است . كه ریشه چه(  Radicle) نیز نامیده می شود . ریشه چه در اثر طویل شدن محور زیر لپه ای ( Hypocotyle ) و امتداد آن ریشه اولیه (  Primary  Root) را به وجود می آورد كه به زودی منشعب می شود و ریشه ثانویه ( Secondary  Root ) ایجاد میكند .

ریشه های اولیه در گیاهان گل دار دو لپه ای معمولا از ریشه های ثانویه بزرگ ترند و ریشه اصلی (Tap  root ) نامیده می شوند . به این طرز ریشه بندی سبك یا سیستم ریشه اصلی (Tap  root system  ) و به ریشه های كوچك یا ریشه چه ( Rootlet ) می گویند .

در بعضی از دو لپه ای ها و تقریبا همه تك لپه ای ها تفاوتی بین ریشه های اولیه و ثانویه دیده نمی شود و به این طرز ریشه بندی سیستم ریشه بندی افشان (System fibrous roots) گفته می شود .

به ریشه های كه از رشد گیاهك دانه به وجود نمی آیند ریشه های نا به جا (  Adventitious  roots ) می گویند كه ممكن است از ساقه یا برگ تولید شوند . شاخه های بسیاری از گیاهان هنگامی كه در محل مرطوب قرار بگیرند و یا   توسط انسان در  خاك یا شن مرطوب قرار بگیرند می توانند ریشه های نا به جا ایجاد كنند و این نیز طریقه ای برای شناسائی گیاهان است و آنها را از گیاهانی كه قادر به تولید ریشه های نا به جا نیستند متمایز می كند

از انواع ریشه های نا به جا می توان به ریشه های تكیه گاهی (Prop or stilt roots ) را نام برد . مانند : ریشه های تكیه گاهی ذرت (  Zea   meys)

ریشه های غده ای یا ریشه ای ذخیره ای ( Storage  Roots )

اغلب در ریشه های افشانی مثل كوكب (Dahlia spp. ) یا زنبق ( Iris  spp.  ) ریشه  ضخیم و  حاوی بافت ذخیره ای است . به این سیستم ریشه های ذخیره ای سیستم ریشه های گروهی یا دسته ای ( Fascicled  root  system ) گویند. كه بخش ذخیره ای ممكن است كروی (Spheroidal) مانند : بعضی از اقسام چغندر (Beta  spp. ) . فرفره ای یا شلغمی  Napiform  or  turbinate) ) مانند : شلغم Brassica  napus )) . دوكی شكل(  Fusiform) مانند : سیب زمینی شیرین.  واژ مخروطی     Obconcial )) مانند : هویج (Carrota  daucus ) باشند

ریشه های هوایی ( Aerial  roots )

بعضی از گیاهان در گیاهان مرطوب و یا گرم ومرطوب می توانند ریشه های هوائی ایجاد كنند كه به همین نام نامیده می شوند مانند گیاه انجیر معابد (  Ficus religiosa) . ریشه های بالا رونده ( Climbing  root ) نیز  از نوع ریشه های هوایی هستند كه در انواع عشقه ها (Hedera  spp.  ) دیده می شود . ریشه های تنفسی (pnematophore or Respiratory roots ) كه خاص گیاهان باتلاقی هستند مانند : چندل ( Rhizophora mucronata ) و حرا (Avicennia marina  ) هستند كه از انواع ریشه های هوایی محسوب می شوند

ریشه های انگلی ( Roots of  parasites )

بعضی از گیاهان با ایجاد شاخه های زرد و نازك و ضعیف بر روی گیاهان دیگر به صورت انگل زندگی می كنند مانند : گیاهان بدون برگ Cuscuta spp. . این گیاهان ریشه های نا به جا تولید می كنند كه در  ساقه یا شاخه گیاه میزبان فرو می روند و آب و غذا از آن می گیرند كه به این نوع ریشه ها ریشه های مكنده ( Haustorium ) می گویند

به طور كلی به طرز قرار گرفتن ریشه و آرایش آن ها            Rhizotaxis  و عدم ریشه ها  Arhizous گویند

سال نو مبارک 

  مطالب مورد بحث

گیاهشناسی ۱   (آناتومی تشریح و فیزیولوژی )

سرفصل ها             

بافتهای گیاهی

ریشه و ساختمان آن

ساختمان اولیه و ثانویه ساقه

ساختمان برگ و انواع آن

قسمتهای مختلف گل در نهاندانگان

میوه و ساختمان آن

جذب و انتقال مواد در گیاهان

برسی پدیده تعرق در گیاهان

گردش شیره پرورده ذدر گیاهان

تنفس در گیاهان

رشد و نمو در گیاهان

هورمونهای گیاهی                      

۲) میکروبیولوژی

۳) ریاضیات

روی یک شاخه معمولا بخشهایی دیده می‌‌شوند که عبارتند از :

جوانه انتهایی : در نوک شاخه و ساقه قرار دارد. جوانه جانبی یا محوری : در محور برگ یا در زاویه بین برگ و شاخه وجود دارد.

جوانه فرعی : در نواحی گره روی جوانه محوری یا در یکی از دو طرف آن قرار گرفته‌اند و رشد نمی‌کنند مگر اینکه جوانه محوری از میان برود و فقط در بعضی گونه‌ها وجود دارد.

جوانه نابجا : گاهی جوانه‌ها در محلی غیر از گره‌های ساقه (بین موگره ساقه، یا حتی روی ریشه و برگ) بوجود می‌آیند که آنها را جوانه نابجا گویند.

اثر برگ : در پایین هر جوانه جانبی هر جوانه جانبی اثری است که محل اتصال برگ افتاده را نشان می‌دهد. اثر دسته آوند : در پایین هر جوانه جانبی اثر افتهای آوندی هم دیده می‌شود. این بافتها رابط ساقه و برگ و جوانه بوده‌اند.

به لحاظ استقرار به روی ساقه شامل : جوانه انتهایی، جانبی، فرعی و نابجا تقسیم می‌شوند و به لحاظ اندامی که تولید می‌کنند شامل جوانه گل، برگ، مرکب.

ساقه‌های چوبی در ساقه‌های چوبی مانند گردو در نوک شاخه جوانه‌ای به نام جوانه انتهایی و در طول شاخه آن جوانه‌های جانبی وجود دارد و در پایین هر جوانه اثر آوند و اثر برگ دیده می‌شود. در طول ساقه‌های چوبی در محل ارتباط بافتهای آوندی برگ و جوانه گره وجود دارد و در سطح ساقه برآمدگیهای کوچکی به نام عدسک دیده می‌شود.

جوانه از یاخته‌های مرسیتمی تشکیل شده است. این یاخته‌ها در برابر عوامل نامساعد محیط بسیار حساس‌اند و نیاز به محافظت دارند به همین مناسب اغلب جوانه‌ها از برگهای تغییر شکل یافته‌ای به نام پولک تشکیل شده‌اند. جوانه‌های گیاهان علفی و معدودی از گیاهان چوبی پولکهای حفاظتی ندارند و آنها را جوانه برهنه می‌‌نامند.

ساقه گیاهان دو لپه‌ای علفی ساختار ظاهری این گیاهان شبیه به ساقه جوان گیاهان چوبی است. اما جوانه‌ها برهنه و در سراسر عمر گیاه فعال‌اند. برگهای این گیاهان نمی‌ریزند و در نتیجه اثر برگها و اثر بافتهای آنها روی ساقه دیده نمی‌شود.

ساقه گیاهان تک لپه‌ای ذرت و نخل دو نمونه از گیاهان تک لپه‌ای هستند. ذرت تک لپه‌ای علفی است که ساقه آن از نیام برگها پوشیده شده است. اگر نیام را جدا کنیم در ساقه آن گره و میانگره دیده می‌شود ساقه در محل گره‌ها کمابیش تخم مرغی شکل و در یک نقطه فرورفته است.

ساقه نخلها دارای جوانه انتهایی مخروطی شکل بسیار بزرگند. که برگهای جدید و گل از آن تولید می‌شوند. اگر نقطه رشد انتهایی آسیب ببیند گیاه می‌میرد. برگها نزدیک به هم در بالای ساقه تولید می‌شوند در نتیجه میانگره‌ها کوتاهند. در ساقه نخل جوانه، گره و میانگره بوضوح دیده نمی‌شوند. ساقه نخل رشد قطری ندارد و قطر آن از بالا به پایین یکسان است. علت قطور بودن ساقه نخل بزرگ شدن یاخته‌ای پارانشیمی ساقه و تمرکز ماده چوب و سایر مواد دیگر در دیواره‌های آنهاست.

گره : محل ارتباط بافتهای آوندی برگ و جوانه با بافتهای آوندی ساقه گره نام دارد. میانگره : فاصله بین دو گره مجاور را میانگره می‌‌نامند.

عدسک : در سطح ساقه برآمدگیهای کوچکی به نام عدسک دیده می‌شود که ((تبادل گازی در گیاهان|تبادل گازی بین بخش درونی ساقه با محیط پیرامون آنرا امکانپذیر می‌سازد. و در ساقه‌های مسن دیده می‌شود.

جوانه های فعال : به جوانه های که توانائی تولید شاخه یا برگ گل را دارند و در فصل بهار با ایجاد شرایط مساعد شروع به رشد می کنند (Active  bud) و یا جوانهای فعال گویند .

جوانه ای مختلط : در داخل جوانه ممکن است یک جوانه هم تولید گل بکند و هم تولید برگ به این نوع جوانه ها جوانه ای مختلط گویند .

جوانه های ساده : به جوانه ای که یا برگ تولید میکنند و یا گل تولید میکنند جوانه های ساده گویند  مانند : هلو - بادام و .......

جوانه ای مرکب : به جوانه های گویند که علاوه بر تولید گل و برگ شاخه و میوه نیز تولید میکنند و تنها تفاوت آنها این است که چندین جوانه در داخل فلس یک جوانه محصور است مانند:انگور و ....

اهمیت جوانه ای مرکب : در صورت سرما زدگی شاخه های اولیه یا محصول اولیه جوانه ثانویه و یا ثالثیه فرصت رشد و تولید میکنند و محصول ثانویه تولید میکنند مانند : انگور  در فصل بهار و ....

                               (( در گیاه پرتغال محل جوانه در روی شاخه یک ساله است ))   

تخمدانها که از یک یا چند برچه (carpel) متحد شده اند تشکیل میگردد و تخمکها بر حسب انواع گلها

به اشکال مختلف در برچه های تخمدان ظاهر میگردد .

۱) تمکن کناری یا حاشیه ای (marginal) : مانند تیره نخود (Leguminosae)

۲) تمکن محوری ( axile) : تخمکها از اتصال دیواره مشترک برچه ها خارج میگردد مانند گیاهان

تیره لاله( Liliaceae) و زنبق ( Iridaceae)

3) تمکن جانبی (parietal)  : که تخمکها در کناره تخمدان قرار گرفته اند مانند بنفشه (viola)

و شب بو .

4) تمکن پایه ای (Basal) : معولا یک تخمک در کف تخمدان قرار

 گرفته است . مانند علف هفت بند 

5) تمکن مرکزی ( centeral) : در این نوع تمکن تخمدان دارایی محوری در وسط میباشد

که تخمکها  بر روی آن قرار دارند مثل میخک ( Dianthus) از تیره میخک ( Caryophyllaceae)

۶) تمکن مرکزی آزاد (free centeral)  :  در این نوع تمکن محور وسط تخمدان آزاد می باشد و

تخمکها بر روی آن قرار دارند مانند پامچال ( primula )  از خانواده پامچال ( primulaceae)

۷) تمکن سطحی ( Laminale) :  تخمکها در تمام سطح پهنک برچه ای پخش میگردد مانند تیره

نیلوفر آبی ( Nymphaceae )  

 با تشکر : مجید فنائی